SQL Cheatsheet: Temel ve İleri Seviye SQL Komutları Rehberi

SQL öğrenirken en çok ihtiyaç duyulan şey, "şu komutu nasıl yazıyorduk?" sorusuna hızlıca cevap bulmak. Bu rehber, [SQL Sıfırdan İleri Seviyeye](/kurslar/sql-sifirdan-ileri-seviyeye) kursumuzun tamamlayıcısı olarak hazırlandı. Temel SELECT'ten Window Functions'a, Transaction yönetiminden performans ipuçlarına kadar tüm SQL komutlarını örneklerle, kısa ve öz bir şekilde bulabileceğiniz kapsamlı bir kaynak.

Sayfayı yer imlerine ekle — sık sık döneceksin.

1. SELECT Temelleri

Veritabanından veri çekmenin başlangıç noktası. Her şey SELECT ile başlar.

-- Tüm sütunları getir
SELECT * FROM urunler;

-- Belirli sütunları getir
SELECT ad, fiyat, stok FROM urunler;

-- Tekrar eden değerleri ele (benzersiz kategoriler)
SELECT DISTINCT kategori FROM urunler;

-- Koşullu sorgulama
SELECT ad, fiyat FROM urunler WHERE fiyat > 100;

-- Sıralama (küçükten büyüğe)
SELECT ad, fiyat FROM urunler ORDER BY fiyat ASC;

-- Sıralama (büyükten küçüğe) + ilk 5 sonuç
SELECT ad, fiyat FROM urunler ORDER BY fiyat DESC LIMIT 5;

-- Takma ad (alias) kullanımı
SELECT ad AS urun_adi, fiyat * 1.20 AS kdv_dahil_fiyat FROM urunler;

💡 İpucu: Productionda SELECT * kullanma — sadece ihtiyacın olan sütunları çek. Performansı ciddi etkiler.

2. Filtreleme

WHERE ifadesini güçlendiren operatörler. Verini daraltmanın tüm yolları burada.

-- Birden fazla koşul (AND / OR)
SELECT * FROM urunler WHERE kategori = 'Elektronik' AND fiyat < 5000;
SELECT * FROM urunler WHERE kategori = 'Kitap' OR kategori = 'Müzik';

-- Koşulu tersine çevir (NOT)
SELECT * FROM urunler WHERE NOT kategori = 'Gıda';

-- Birden fazla değer kontrolü (IN)
SELECT * FROM urunler WHERE kategori IN ('Elektronik', 'Bilgisayar', 'Telefon');

-- Aralık kontrolü (BETWEEN — uç değerler dahil)
SELECT * FROM urunler WHERE fiyat BETWEEN 100 AND 500;

-- Metin arama (LIKE — % birden fazla karakter, _ tek karakter)
SELECT * FROM musteriler WHERE ad LIKE 'Ali%';       -- Ali ile başlayan
SELECT * FROM musteriler WHERE email LIKE '%@gmail%'; -- Gmail kullanıcıları
SELECT * FROM musteriler WHERE ad LIKE '_li';         -- 3 harfli, "li" ile biten

-- NULL kontrolü (= ile kontrol edilmez!)
SELECT * FROM musteriler WHERE telefon IS NULL;
SELECT * FROM musteriler WHERE telefon IS NOT NULL;

⚠️ Dikkat: WHERE telefon = NULL yazmak çalışmaz. NULL karşılaştırması için her zaman IS NULL veya IS NOT NULL kullan.

3. JOIN Türleri

Birden fazla tabloyu ilişkilendirmenin yolları. SQL'in en güçlü silahı.

-- INNER JOIN: Sadece her iki tabloda eşleşen kayıtları getirir
SELECT s.id, m.ad, u.ad AS urun
FROM siparisler s
INNER JOIN musteriler m ON s.musteri_id = m.id
INNER JOIN urunler u ON s.urun_id = u.id;

-- LEFT JOIN: Sol tablodaki tüm kayıtlar + sağda eşleşenler (yoksa NULL)
SELECT m.ad, s.id AS siparis_id
FROM musteriler m
LEFT JOIN siparisler s ON m.id = s.musteri_id;

-- RIGHT JOIN: Sağ tablodaki tüm kayıtlar + solda eşleşenler
SELECT s.id, m.ad
FROM siparisler s
RIGHT JOIN musteriler m ON s.musteri_id = m.id;

-- FULL OUTER JOIN: Her iki tablodaki tüm kayıtlar (MySQL'de desteklenmez)
SELECT m.ad, s.id
FROM musteriler m
FULL OUTER JOIN siparisler s ON m.id = s.musteri_id;

-- CROSS JOIN: Kartezyen çarpım — her satır birbiriyle eşleşir
SELECT r.renk, b.beden
FROM renkler r
CROSS JOIN bedenler b;

-- SELF JOIN: Tabloyu kendisiyle birleştir (hiyerarşi, çalışan-yönetici)
SELECT c.ad AS calisan, y.ad AS yonetici
FROM calisanlar c
LEFT JOIN calisanlar y ON c.yonetici_id = y.id;

JOIN görsel özet:

4. Aggregate Fonksiyonlar

Verileri grupla, özetle, say. Raporlama ve analiz için olmazsa olmaz.

-- Temel aggregate fonksiyonlar
SELECT
    COUNT(*) AS toplam_urun,           -- Toplam satır sayısı
    COUNT(DISTINCT kategori) AS kategori_sayisi, -- Benzersiz kategori sayısı
    SUM(fiyat) AS toplam_fiyat,        -- Toplam
    AVG(fiyat) AS ortalama_fiyat,      -- Ortalama
    MIN(fiyat) AS en_ucuz,             -- Minimum
    MAX(fiyat) AS en_pahali            -- Maksimum
FROM urunler;

-- GROUP BY: Kategoriye göre grupla
SELECT kategori, COUNT(*) AS urun_sayisi, AVG(fiyat) AS ort_fiyat
FROM urunler
GROUP BY kategori;

-- HAVING: Grup sonuçlarını filtrele (WHERE gruplardan önce, HAVING sonra çalışır)
SELECT kategori, COUNT(*) AS urun_sayisi
FROM urunler
GROUP BY kategori
HAVING COUNT(*) > 10;

⚠️ Dikkat: WHERE ile aggregate fonksiyon kullanamazsın. Gruplama sonrası filtreleme için HAVING kullan.

5. Subquery'ler (Alt Sorgular)

Bir sorgunun içinde başka bir sorgu çalıştır. Karmaşık filtreleme ve karşılaştırmalar için.

-- WHERE'de subquery: Ortalama fiyatın üstündeki ürünler
SELECT ad, fiyat FROM urunler
WHERE fiyat > (SELECT AVG(fiyat) FROM urunler);

-- IN subquery: Sipariş vermiş müşteriler
SELECT ad FROM musteriler
WHERE id IN (SELECT DISTINCT musteri_id FROM siparisler);

-- EXISTS subquery: Siparişi olan müşteriler (IN'den performanslı olabilir)
SELECT ad FROM musteriler m
WHERE EXISTS (SELECT 1 FROM siparisler s WHERE s.musteri_id = m.id);

-- FROM subquery (türetilmiş tablo): Kategori bazlı en pahalı ürün
SELECT k.kategori, k.max_fiyat
FROM (
    SELECT kategori, MAX(fiyat) AS max_fiyat
    FROM urunler
    GROUP BY kategori
) k
WHERE k.max_fiyat > 1000;

💡 İpucu: Çok sayıda kayıt karşılaştırmasında EXISTS genellikle IN'den daha performanslıdır. EXISTS eşleşmeyi bulduğu anda durur.

6. String Fonksiyonları

Metin verileri üzerinde işlem yapmak için kullanılan fonksiyonlar.

-- Birleştirme
SELECT CONCAT(ad, ' ', soyad) AS tam_ad FROM musteriler;

-- Büyük/küçük harf dönüşümü
SELECT UPPER(ad) AS buyuk, LOWER(email) AS kucuk FROM musteriler;

-- Metin kesme (SUBSTRING — pozisyon 1'den başlar)
SELECT SUBSTRING(telefon, 1, 3) AS alan_kodu FROM musteriler;

-- Boşluk temizleme
SELECT TRIM('   Merhaba   ') AS temiz;          -- 'Merhaba'
SELECT LTRIM('   Sol') AS sol_temiz;              -- 'Sol'

-- Uzunluk
SELECT ad, LENGTH(ad) AS harf_sayisi FROM musteriler;

-- Metin değiştirme
SELECT REPLACE(telefon, '-', '') AS temiz_telefon FROM musteriler;

-- Pozisyon bulma (bulamazsa 0 döner)
SELECT INSTR(email, '@') AS at_pozisyonu FROM musteriler;

7. Tarih Fonksiyonları

Tarih ve zaman verileriyle çalışmak. SQL'de tarih işlemleri her zaman işe yarar.

-- Şu anki tarih ve zaman
SELECT NOW() AS simdi;                          -- 2026-03-08 03:55:00
SELECT CURDATE() AS bugun;                      -- 2026-03-08
SELECT CURTIME() AS saat;                       -- 03:55:00

-- Tarih formatlama (MySQL)
SELECT DATE_FORMAT(created_at, '%d/%m/%Y') AS tarih FROM siparisler;
SELECT DATE_FORMAT(created_at, '%d %M %Y') AS uzun_tarih FROM siparisler;

-- Tarih farkı (gün olarak)
SELECT DATEDIFF(NOW(), created_at) AS gun_once FROM siparisler;

-- Tarih ekleme/çıkarma
SELECT DATE_ADD(NOW(), INTERVAL 7 DAY) AS bir_hafta_sonra;
SELECT DATE_SUB(NOW(), INTERVAL 1 MONTH) AS gecen_ay;

-- Tarih parçaları
SELECT
    YEAR(created_at) AS yil,
    MONTH(created_at) AS ay,
    DAY(created_at) AS gun,
    DAYNAME(created_at) AS gun_adi
FROM siparisler;

-- Son 30 günün siparişleri
SELECT * FROM siparisler
WHERE created_at >= DATE_SUB(NOW(), INTERVAL 30 DAY);

8. Window Functions (Pencere Fonksiyonları)

Satır satır sonuç döndürürken gruplama da yapabilen ileri seviye fonksiyonlar. GROUP BY'dan farkı: satırları daraltmaz, her satır korunur.

-- ROW_NUMBER: Her satıra sıra numarası ver
SELECT ad, fiyat,
    ROW_NUMBER() OVER (ORDER BY fiyat DESC) AS sira
FROM urunler;

-- RANK: Aynı değere aynı sıra, sonraki sırayı atlar (1,2,2,4)
SELECT ad, fiyat,
    RANK() OVER (ORDER BY fiyat DESC) AS sira
FROM urunler;

-- DENSE_RANK: Aynı değere aynı sıra, sıra atlamaz (1,2,2,3)
SELECT ad, fiyat,
    DENSE_RANK() OVER (ORDER BY fiyat DESC) AS sira
FROM urunler;

-- PARTITION BY: Grup içinde sıralama (her kategoride en pahalı)
SELECT kategori, ad, fiyat,
    ROW_NUMBER() OVER (PARTITION BY kategori ORDER BY fiyat DESC) AS kategori_sirasi
FROM urunler;

-- LAG / LEAD: Önceki ve sonraki satıra eriş
SELECT ay, gelir,
    LAG(gelir, 1) OVER (ORDER BY ay) AS onceki_ay,
    LEAD(gelir, 1) OVER (ORDER BY ay) AS sonraki_ay,
    gelir - LAG(gelir, 1) OVER (ORDER BY ay) AS degisim
FROM aylik_gelirler;

-- Kümülatif toplam
SELECT tarih, tutar,
    SUM(tutar) OVER (ORDER BY tarih) AS kumulatif_toplam
FROM odemeler;

💡 İpucu: Window Functions sıralama, karşılaştırma ve kümülatif hesaplamalarda GROUP BY'ın yapamadığını yapar. İleri seviye raporlamanın olmazsa olmazı.

9. DDL (Data Definition Language)

Veritabanı yapısını tanımlayan komutlar: tablo oluştur, değiştir, sil.

-- Tablo oluşturma
CREATE TABLE musteriler (
    id INT AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,
    ad VARCHAR(100) NOT NULL,
    email VARCHAR(255) UNIQUE NOT NULL,
    telefon VARCHAR(20),
    bakiye DECIMAL(10, 2) DEFAULT 0.00,
    aktif BOOLEAN DEFAULT TRUE,
    created_at TIMESTAMP DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP
);

-- Sütun ekleme
ALTER TABLE musteriler ADD COLUMN soyad VARCHAR(100) AFTER ad;

-- Sütun değiştirme
ALTER TABLE musteriler MODIFY COLUMN telefon VARCHAR(30);

-- Sütun silme
ALTER TABLE musteriler DROP COLUMN aktif;

-- Tablo silme (yapı + veri tamamen gider)
DROP TABLE IF EXISTS gecici_tablo;

-- Tüm verileri sil ama tabloyu koru (TRUNCATE — DELETE'den hızlı, geri alınamaz)
TRUNCATE TABLE log_kayitlari;

Sık kullanılan veri tipleri:

10. DML (Data Manipulation Language)

Veri ekleme, güncelleme ve silme komutları.

-- Tekli kayıt ekleme
INSERT INTO musteriler (ad, email) VALUES ('Ahmet', 'ahmet@mail.com');

-- Çoklu kayıt ekleme
INSERT INTO musteriler (ad, email) VALUES
    ('Mehmet', 'mehmet@mail.com'),
    ('Ayşe', 'ayse@mail.com'),
    ('Fatma', 'fatma@mail.com');

-- Güncelleme (WHERE olmadan TÜM satırları günceller — dikkat!)
UPDATE musteriler SET bakiye = bakiye + 100 WHERE id = 1;

-- Birden fazla sütun güncelle
UPDATE urunler SET fiyat = fiyat * 1.10, updated_at = NOW()
WHERE kategori = 'Elektronik';

-- Silme (WHERE olmadan TÜM satırları siler — dikkat!)
DELETE FROM siparisler WHERE created_at < '2024-01-01';

-- UPSERT (varsa güncelle, yoksa ekle — MySQL)
INSERT INTO urunler (kod, ad, stok) VALUES ('A001', 'Kalem', 50)
ON DUPLICATE KEY UPDATE stok = stok + 50;

-- UPSERT (PostgreSQL)
INSERT INTO urunler (kod, ad, stok) VALUES ('A001', 'Kalem', 50)
ON CONFLICT (kod) DO UPDATE SET stok = urunler.stok + 50;

⚠️ Dikkat: UPDATE ve DELETE komutlarında WHERE unutma. WHERE olmadan çalıştırırsan tablodaki tüm satırlar etkilenir. Önce SELECT ile kontrol et.

11. Index (İndeks)

Sorguları hızlandıran veri yapıları. Doğru kullanımı performansı katlar.

-- Tekli index oluştur
CREATE INDEX idx_email ON musteriler(email);

-- Composite (bileşik) index — birden fazla sütun
CREATE INDEX idx_kategori_fiyat ON urunler(kategori, fiyat);

-- Unique index (benzersizlik garantisi + hız)
CREATE UNIQUE INDEX idx_unique_email ON musteriler(email);

-- Index silme
DROP INDEX idx_email ON musteriler;

-- Mevcut indexleri görüntüle
SHOW INDEX FROM musteriler;

Index ne zaman kullanılmalı?

💡 İpucu: Composite index'te sütun sırası önemlidir. (kategori, fiyat) index'i WHERE kategori = 'X' sorgusunu hızlandırır ama sadece WHERE fiyat > 100 sorgusunu hızlandırmaz. Soldan sağa kuralı geçerlidir.

12. Transaction (İşlem Yönetimi)

Birden fazla SQL komutunu tek bir atomik birim olarak çalıştır. Ya hepsi başarılı olur, ya hiçbiri.

-- Temel transaction
START TRANSACTION;  -- veya BEGIN

UPDATE hesaplar SET bakiye = bakiye - 500 WHERE id = 1;  -- Gönderenden düş
UPDATE hesaplar SET bakiye = bakiye + 500 WHERE id = 2;  -- Alıcıya ekle

COMMIT;  -- Her şey başarılıysa onayla

-- Hata durumunda geri al
ROLLBACK;

-- SAVEPOINT: Kısmi geri alma noktası
START TRANSACTION;
INSERT INTO siparisler (musteri_id, tutar) VALUES (1, 250);
SAVEPOINT siparis_eklendi;

INSERT INTO siparis_detaylari (siparis_id, urun_id) VALUES (LAST_INSERT_ID(), 5);
-- Bir şeyler ters giderse sadece detayı geri al
ROLLBACK TO SAVEPOINT siparis_eklendi;

COMMIT;

Isolation Levels (İzolasyon Seviyeleri):

-- İzolasyon seviyesi ayarla
SET TRANSACTION ISOLATION LEVEL REPEATABLE READ;

13. View ve CTE

Karmaşık sorguları sadeleştiren yapılar. Okunabilirliği ve yeniden kullanımı artırır.

-- VIEW: Sanal tablo oluştur (veriler fiziksel olarak saklanmaz)
CREATE VIEW aktif_musteriler AS
SELECT id, ad, email, bakiye
FROM musteriler
WHERE aktif = TRUE AND bakiye > 0;

-- View'ı kullan (normal tablo gibi sorgula)
SELECT * FROM aktif_musteriler WHERE bakiye > 1000;

-- View güncelle
CREATE OR REPLACE VIEW aktif_musteriler AS
SELECT id, ad, email, bakiye, created_at
FROM musteriler
WHERE aktif = TRUE;

-- View sil
DROP VIEW IF EXISTS aktif_musteriler;

-- CTE (Common Table Expression): Geçici isimlendirilmiş sorgu
WITH yuksek_harcama AS (
    SELECT musteri_id, SUM(tutar) AS toplam
    FROM siparisler
    GROUP BY musteri_id
    HAVING SUM(tutar) > 10000
)
SELECT m.ad, yh.toplam
FROM yuksek_harcama yh
JOIN musteriler m ON yh.musteri_id = m.id;

-- Birden fazla CTE
WITH
    aylik AS (
        SELECT DATE_FORMAT(created_at, '%Y-%m') AS ay, SUM(tutar) AS gelir
        FROM siparisler GROUP BY ay
    ),
    ortalama AS (
        SELECT AVG(gelir) AS ort_gelir FROM aylik
    )
SELECT a.ay, a.gelir, o.ort_gelir,
    CASE WHEN a.gelir > o.ort_gelir THEN 'Üstünde' ELSE 'Altında' END AS durum
FROM aylik a, ortalama o;

-- Recursive CTE: Hiyerarşik veriyi düzleştir (kategori ağacı, organizasyon şeması)
WITH RECURSIVE kategori_agaci AS (
    -- Kök düğüm (üst kategoriler)
    SELECT id, ad, ust_kategori_id, 0 AS derinlik
    FROM kategoriler
    WHERE ust_kategori_id IS NULL

    UNION ALL

    -- Alt kategorileri ekle
    SELECT k.id, k.ad, k.ust_kategori_id, ka.derinlik + 1
    FROM kategoriler k
    INNER JOIN kategori_agaci ka ON k.ust_kategori_id = ka.id
)
SELECT CONCAT(REPEAT('  ', derinlik), ad) AS kategori FROM kategori_agaci;

💡 İpucu: CTE, subquery'den okunabilirlik açısından çok daha üstün. Aynı sorguyu birden fazla yerde kullanıyorsan CTE tercih et.

14. Performans İpuçları

Sorguların neden yavaş çalıştığını anla ve hızlandır.

-- EXPLAIN: Sorgu planını incele (index kullanıyor mu? Full table scan mı?)
EXPLAIN SELECT * FROM urunler WHERE kategori = 'Elektronik';

-- EXPLAIN ANALYZE: Gerçek çalışma süresini göster (MySQL 8.0+)
EXPLAIN ANALYZE SELECT * FROM urunler WHERE fiyat > 100;

Performans kontrol listesi:

• Index kullan: WHERE, JOIN, ORDER BY sütunlarında index olsun

• SELECT \* yazma: Sadece ihtiyacın olan sütunları çek

• N+1 probleminden kaçın: Döngü içinde sorgu çalıştırma → JOIN kullan

• LIMIT kullan: Büyük tablolarda sayfalama yap

• Subquery yerine JOIN: Çoğu durumda JOIN daha performanslı

• LIKE '%abc' yapmaktan kaçın:** Başta % olursa index çalışmaz

-- Offset-based pagination (büyük offset'lerde yavaşlar)
SELECT * FROM urunler ORDER BY id LIMIT 20 OFFSET 40;

-- Cursor-based pagination (büyük veri setlerinde çok daha hızlı)
SELECT * FROM urunler WHERE id > 1000 ORDER BY id LIMIT 20;

-- Sorgu yerine COUNT optimizasyonu
SELECT SQL_CALC_FOUND_ROWS * FROM urunler LIMIT 20;
SELECT FOUND_ROWS();  -- Toplam sayıyı al (ek sorgu gerektirmez)

Özet

Bu cheatsheet'te SQL'in temel ve ileri seviye komutlarını 14 ana bölümde ele aldık:

• SELECT + Filtreleme ile veri çekme ve daraltmanın tüm yollarını gördük

• JOIN türleriyle tabloları birleştirmeyi, Aggregate fonksiyonlarla veri özetlemeyi öğrendik

• Subquery ve CTE ile karmaşık sorguları yönetilebilir parçalara böldük

• Window Functions ile satır bazlı analiz yapmayı keşfettik

• DDL/DML ile veritabanı yapısını ve verileri yönetmeyi özetledik

• Index, Transaction, View ile production seviye veritabanı yönetimini kapsadık

• Performans ipuçları ile yavaş sorguları teşhis ve tedavi etmeyi gördük

Bu rehberi yer imlerine ekle ve ihtiyaç duydukça geri dön. Daha derinlemesine öğrenmek istersen [SQL Sıfırdan İleri Seviyeye](/kurslar/sql-sifirdan-ileri-seviyeye) kursumuzda her konuyu detaylıca, bol örnekle ve gerçek projelerle işliyoruz.

Sık Kullanılan SQL Kısayollar Tablosu